ХХ ғасырдың қасіретті жылдары қазақ даласынан талай қайсар ұлды қан майданға аттандырды. Ел басына күн туған шақта жастық жалыны мен жүрек отын Отан қорғауға арнаған ұрпақ өсіп шықты. Олар соғысты таңдаған жоқ – заман оларды таңдады. Сол буынның өкілдерінің бірі, ерлігімен ел жадында қалған майдангер, тағдыры тарихпен тұтасқан тұлға – Арапов Қаби.
      Оның ғұмыры – ерте есейген ұрпақтың ғұмыры, оның тағдыры – тұтас дәуірдің тағдыры. Жастық шағын майданға айырбастаған қазақ баласының өмір жолы – бүгінгі ұрпаққа аманат.
      Арапов Қаби 1922 жылы 12 маусымда Көкшетау облысының Еңбекшілдер ауданы, Жаңауыл ауылында дүниеге келген. Бұл – табиғаты көркем, рухы биік, ер мінезді азаматтарды тәрбиелеген қасиетті өңір. Кең дала төсінде дүниеге келген ұл жастайынан еңбекпен есейді.
      Балалық шағы жоқшылық пен маңдай терге толы кезеңмен тұспа-тұс келді. Ауыл тіршілігінің ауыр еңбегі оны ерте шынықтырды. Қарапайым шаруаның баласы бола тұра, бойына адалдық пен жауапкершілікті сіңіріп өсті. Үлкенге құрмет, кішіге қамқорлық – оның болмысының негізі болды.
      Білімге деген құштарлығы да ерте оянды. 1939 жылы Бурабай ауылшаруашылығы техникумына оқуға түсіп, аграрлық салада маман болуды мақсат етті. Елдің игілігі үшін еңбек етуді армандаған жас жігіттің өмір жолы дәл сол кезде мүлде басқа арнаға бұрылатынын ешкім болжаған жоқ.
      1941 жыл. Маусым. Соғыс өрті тұтанды. Ұлы Отан соғысы басталған қаралы хабар қазақ даласына да жетті. Бұл хабар миллиондаған тағдырды өзгертті. Небәрі 19 жастағы Қаби ел басына төнген қауіпті сырттай бақылап отыра алмады. Ол үшін Отан – жай ғана ұғым емес, қасиетті аманат еді. Сондықтан жасына қарамастан, өз еркімен майданға аттануға бел буды.
      Жасына байланысты кедергілер туындамас үшін, құжаттағы туған жылын 1922 жылдан 1920 жылға өзгертіп көрсетеді. Бұл – жай формалдық емес, бұл – нағыз азаматтық шешім. Бұл – майданға бару үшін жастығын да, болашағын да тәуекелге тігу.
      Ол соғыстан қашқан жоқ, керісінше, соғысқа өзі сұранды. Бұл әрекет оның бойындағы қайсарлық пен отаншылдықтың айқын дәлелі еді.

      1941 жылдан 1946 жылға дейін Арапов Қаби майдан шебінде болды. Бұл бір күн, бір ай емес, тұтас алты жыл. Алты жыл бойы ажалмен бетпе-бет келу, алты жыл бойы оқ пен оттың арасында жүру кез келген жанның маңдайына жазыла бермейтін тағдыр.
      Соғыс жылдары оның жастық шағын жұтып қойды. Қатарластар ауылда еңбек етіп, тіршілік қамымен жүргенде, Қаби майдан даласында Отан тағдыры үшін шайқасты. Әрбір шабуыл өмір мен өлімнің арасындағы қадам еді. Әрбір таң аман ояну үміті, әрбір кеш аман қалудың шүкіршілігі болатын. Бірақ ол ешқашан шегінген емес. Қиындыққа мойымаған, қауіптен тайсалмаған. Жауынгерлік міндетін абыроймен атқарып, ерлігі мен батылдығын іс жүзінде дәлелдеді. Жауынгерлік жолы қазіргі Беларусь аумағынан басталып, одан әрі Украина жері арқылы жалғасқан. Қанды шайқастар мен ауыр ұрыстардың куәсі болған бұл өңірлер сол кезеңдегі ең шешуші майдандардың бірі еді. Қаби ақсақал Днепр маңы, Харьков бағытындағы ұрыстарға қатысып, жауға қарсы табанды шайқасты. Кейін оның әскери жолы батысқа қарай ойысып, Молдова мен Румыния аумақтарына жетті. Бұл аймақтардағы ұрыстар жауды түпкілікті шегіндіру жолындағы стратегиялық маңызды операциялар болатын. Оның жауынгерлік сапары әрі қарай Венгрия мен Словакия бағытында жалғасқан. Бұл кезеңде Кеңес әскері Еуропаны азат ету жолындағы шешуші шайқастарға кіріскен еді. Қаби ақсақал да сол тарихи оқиғалардың бел ортасында болды. Әрбір бағыт ажалмен бетпе-бет келген сәттердің куәсі. Ол тек бір өңірде ғана емес, бірнеше елдің аумағында ерлік көрсетіп, Отан алдындағы борышын абыроймен атқарды. Қаби ақсақалдың ерлік жолы бір ауылдың немесе бір майданның емес, тұтас Еуропа даласының тарихымен сабақтас.      Арапов Қабидің майдан даласындағы қайсарлығы мен батылдығы мемлекет тарапынан жоғары бағаланды. Ол жауынгерлік ерлігі үшін бірнеше мәрте жоғары әскери наградаларға ие болды. Оның кеудесіне тағылған марапаттардың әрқайсысы от пен оқтың арасынан келген құрмет. 
      Даңқ ордені III дәрежесі – жеке ерлік көрсеткен жауынгерлерге берілетін аса мәртебелі награда. Бұл орден тек нағыз батылдық танытқан сарбаздарға ғана табысталатын. 
      Қызыл Жұлдыз ордені – екі мәрте иеленуі оның ерлігінің бір реттік емес, бірнеше мәрте дәлелденгенін көрсетеді. 
      Отан соғысы ордені I дәрежесі майдан даласындағы ерекше батырлық пен табандылықтың белгісі. 
      Отан соғысы ордені II дәрежесі – жауынгерлік ерлікті мойындаудың тағы бір айғағы. Бұл марапаттар жай ғана темір мен лента емес. Әр орденнің артында – қанды ұрыс, жан алып, жан беріскен сәттер, тәуекелге толы шешімдер тұр. 
      Даңқ орденінің өзі – солдат ерлігінің шыңы саналатын награда. Оны алу үшін адам тек бұйрықты орындап қана қоймай, батырлықтың айрықша үлгісін көрсетуі керек еді. Ал Қабидің кеудесінде мұндай орденнің жарқырауы – оның шынайы майдангер екенін дәлелдейді.
      Қабидің ерлігі кездейсоқтық емес еді. Ол жастайынан қалыптасқан жауапкершілік пен намыстың нәтижесі. Майдан даласында шыңдалған қайсарлық оның өмірлік ұстанымына айналды. Соғыс оны сындырған жоқ – шыңдады. Жас жігіт болып аттанған Қаби майданнан нағыз батыр болып оралды.      Уақыт жылжиды. Ұрпақ ауысады. Бірақ шынайы ерлік ешқашан ұмытылмайды. Арапов Қабидің кеудесінде жарқыраған барлық ордендері мен медальдарын балалары Астана қаласындағы Қазақстан Республикасының Ұлттық музейіне тапсырды. Бүгінде батыр наградалары ел қазынасының бір бөлшегіне айналып, музей қорында сақтаулы тұр. Бұл жай ғана жәдігер тапсыру емес. Бұл тарихқа тағзым. Әке ерлігін ұрпаққа аманат ету. Оның майдан даласындағы батырлығын уақыттың шаңына көміп жібермей, халық жадында мәңгі қалдыру. Енді музейге келген әрбір азамат сол ордендерге қарап, бір сәт өткенге ой жүгіртеді. Сол ордендердің салмағында қаншама жауынгердің тағдыры, қаншама ананың көз жасы, қаншама жастың қиылған ғұмыры жатқанын сезінеді. Ал солардың қатарында Арапов Қабидің де ерлік жолы бар. Бұл қадам ұрпақтың әкеге деген құрметі ғана емес, тұтас елдің батырға көрсеткен ілтипаты. Батырдың ерлігі енді тек әулет шежіресінде емес, мемлекеттік деңгейде сақталған тарихи мұраға айналды. Арапов Қаби отбасының ғана мақтанышы емес. Ол елге үлгі, жас ұрпаққа өнеге. Оның өмір жолы отансүйгіштіктің, адалдықтың, еңбекқорлықтың жарқын бейнесі. Ол майданда Отанын қорғады. Бейбіт өмірде елін көркейтті. Ордендерімен емес, мінезімен биік болды. Батырлық ол бір күндік ерлік емес, ғұмырлық ұстаным. Арапов Қабидің бүкіл өмірі осы ұстанымның дәлелі. «Ер есімі – ел есінде» деген ғой. Ал ел жадында сақталған есім – мәңгілік! Қызы Ризагүл Қабиқызы үшін әке есімі – жай ғана естелік емес, өмірлік бағыт-бағдар. Әке жолын құрметтеу ол үшін сөзбен емес, ісімен дәлелденетін қасиет. Әке аманатына адал болуды, оның ерлігі мен еңбегін ұрпақ жадында жаңғыртуды өзіне парыз санайды. Себебі батырдың есімін биіктету тек отбасының емес, ел тарихына деген құрмет.

      Соғыс өрті сөнген соң, Арапов Қаби туған жерге аман оралды. Бірақ майданнан келген әр жауынгердің жүрегінде соғыстың табы, жадысында оқ пен оттың ізі сақталып қалатыны белгілі. Қаби да сондай ауыр жылдардың куәсі болды. Дегенмен ол өткенге байланып қалмай, бейбіт өмірдің берекесін еселеуге бел буды.
      1949 жылы отбасын құрып, өмірлік серігі Күмісжан анамызбен шаңырақ көтерді. Бұл жаңа өмірдің, жаңа үміттің бастауы еді. Соғыстың зұлматын көрген жан үшін бейбіт отбасы – ең үлкен бақыт болатын. Қаби мен Күмісжанның шаңырағы берекелі, ынтымақты, үлгілі отбасының символына айналды. Олар бірге 10 бала тәрбиелеп өсірді. Он баланы өсіру – жай ғана ата-ана болу емес, бұл тұтас бір әулеттің тағдырын қалыптастыру. Әр баласының бойына адалдықты, еңбекқорлықты, үлкенге құрмет пен Отанға деген сүйіспеншілікті сіңірді. Әке ретінде қаталдық пен мейірімділікті тең ұстады. Оның әрбір айтқан сөзі – өмірлік сабақ, әрбір ісі – үлгі болды.
      Соғыста қару ұстаған қол бейбіт өмірде еңбек құралын ұстады. Өзінің еңбек жолын Жезқазған облысында темір жолда машинист болып көп жылдар бойы абыроймен еңбек етті. Кейіннен Белағаш ауылында шопан болып еңбек етті. Бұл қызмет сырт көзге қарапайым көрінгенімен, сол кезеңде ел экономикасының тірегі болған маңызды сала еді.
      Қыстың қақаған аязы мен жаздың аптап ыстығында мал соңында жүріп, адал еңбектің үлгісін көрсетті. Мал шаруашылығы – төзімділік пен табандылықты талап ететін ауыр жұмыс. Бірақ Қаби ешқашан еңбектен қашқан емес. Майданда шыңдалған тәртіп пен жауапкершілік оны бейбіт тіршілікте де алға жетеледі.
      Ол үшін еңбек – күнкөріс көзі ғана емес, өмірлік парыз еді. Сондықтан да әріптестері арасында сыйлы, ауыл ішінде құрметті болды. Адалдығы мен қарапайымдылығы ел жүрегінен орын алды.
      Қаби ақсақалдың өмір жолы – тұтас бір дәуірдің айнасы. Ол соғыстың қасіретін де, бейбіт еңбектің қадірін де көрді. Майдан даласында елін қорғап, бейбіт өмірде елін көркейтті. Оның басты байлығы – орден-медальдары ғана емес, тәрбиелеп өсірген ұрпағы. Он баладан тараған немере-шөберелері батыр есімінің жалғасы, рухының мұрагерлері.      «Балалары мен немере-шөберелері асқар тау ата Арапов Қабидің жарқын бейнесін әрдайым мақтан тұтады. Оның майдан даласындағы ерлігі, өмір жолындағы қайсарлығы мен маңдай термен атқарған адал еңбегі әулет үшін ғана емес, кейінгі буын үшін де мәңгілік өнеге»,- дейді немересі Айгүл Набиқызы өз сөзінде. Ұрпақтары үшін олардың әкелері – Батыр. Ол Ұлы Отан соғысы жылдарында Отанын қорғап, ерлік пен өрліктің шынайы үлгісін көрсетті. Қауіпке қарсы қаймықпай тұрған жүрек, ел намысын бәрінен биік қойған мінез оның азаматтық болмысының айғағы.
      Ал аналары – балаларының жүрегіндегі Ана Батыры. Ол шаңырақтың берекесі мен бірлігінің ұйытқысы болып, он бала тәрбиелеп өсірді. Әрқайсысының бойына адалдықты, сабырды, адамгершілікті сіңірді. Әке елін қорғаса, ана отбасының тұтастығын қорғады.
      Ата-ананың өмір жолы – төзім мен табандылықтың, адалдық пен парасаттың жарқын көрінісі. Сол өнегені бойына сіңірген балалары әке мен ана аманатына адал болып, есімдерін әрдайым құрметпен ұлықтайды. Олардың есімі әулет жадында ғана емес, ұрпақ жүрегінде. Ал жүректе сақталған есім мәңгілік болмақ. 

      «9 мамыр – біздің отбасымыз үшін ең қасиетті, ең қастерлі күн. Бұл тек Ұлы Жеңіс күні ғана емес, әкеміздің екінші өмірге келген күні деп қабылдайтын ерекше мереке. Жеңіс күні ел тарихындағы ең ұлы күндердің бірі. Ал біз үшін бұл күннің мәні тіптен терең. Әкеміз сұрапыл соғысқа қатысып, от пен оқтың арасынан аман оралды. Майдан даласынан тірі қайтуы тағдырдың үлкен сыйы, Алланың ерекше мейірімі. Кеудесінде жарқыраған бес орден оның ерлігі мен батырлығының айғағы болса, елге аман жетуі ұрпағына берілген баға жетпес бақыт. Сондықтан біз 9 мамырды Жеңіс күні ғана емес, әкеміздің қайта туған күні деп білеміз. Егер сол бір қанды жылдары тағдыр басқаша шешілсе, бүгінгі ұрпақтың да ғұмыры болмас еді. Әкеміздің аман келуі тұтас әулеттің өмірге келуінің бастауы. Жыл сайын осы күні балалары, немерелері мен шөберелері ата-анамыздың мәңгілік мекеніне жиналамыз. 1990 жылы өмірден өтсе де, әкеміз бен анамыздың жарқын бейнесі, мейірімі мен тәрбиесі жүрегімізде мәңгі сақтаулы. Зират басында дұға бағыштап, өткен күндерді еске алып, олардың өнегелі өмірі туралы жылы естеліктер айтамыз. Бұл біздің перзенттік парызымыз. Сол күні шаңырақта дастарқан жайылып, әкеміздің ерлігі, анамыздың ақ пейілі мен даналығы туралы әңгімелер өрбиді. Ата-анамыздың адалдығы, еңбексүйгіштігі, бірлікке шақырған өсиеті біздің өмірлік бағдарымыз. Осындай рухани бірліктің арқасында біз әке-шешеміздің аманатына адал болып келеміз. Біз үшін 9 мамыр ерліктің, бірліктің, тағзым мен тағылымның күні. Бұл күн өткенге құрмет, бүгінге шүкіршілік, болашаққа аманат. Әкеміздің ерлігі мен ата-анамыздың өнегелі өмірі ұрпағына мәңгілік үлгі, сарқылмас рухани қазына, дейді баласы – Арапов Қаратай.

      Арапов Қаби шаңырағы – тек ерлік пен еңбектің ғана емес, руханият пен өнердің де алтын ұясы болды. Бұл әулеттің берекесі мал-мүлікпен емес, өзара сыйластықпен, бірлікпен, жүрек жылуымен өлшенетін. Үйдің іргесін адал еңбек бекітсе, керегесін өнер мен парасат кеңейтті. Сондықтан бұл шаңырақтан тараған ұрпақ тек тәрбие емес, тұтас бір өмір философиясын бойына сіңіріп өсті.
      «Әкеміз Арапов Қаби үшін жылқы жай ғана түлік емес, қазақы болмыстың айнасы еді. Сәйгүлікті баптау, оның мінезін тану, бабын келтіру ерекше сезім мен терең жауапкершілікті қажет ететін іс. Әкеміз осы өнерді жан-тәнімен сүйді. Жетпіс жасына дейін ат үстінен түспей, ширақ қалпын сақтауы оның табиғи серілігінің, өмірге құштарлығының белгісі-тін. Жылқыға деген құрметі арқылы ол бізге ер азаматтың сабырын, тектілігін, еркіндігін үйретті. Ат жалында ойнаған сәттері біздің көз алдымызда әлі күнге дейін асқақ бейне болып сақтаулы. Жылқыны қадірлеу дала рухын қадірлеу. Әкеміз сол рухты бойына сіңіріп қана қоймай, бізге де аманат етті», – деп еске алады немересі Қайдар.
      –«Кешкілік уақытта үй ішін тыныштық жайлаған шақта ардақты әке шахмат тақтасын жайып, ой сергітетін. Бұл жай ғана ойын емес, терең ойдың, сабырдың, байыптылықтың мектебі еді. Әр жүрісін ойланып жасайтын әке болмысы да сондай асығыстыққа жол бермейтін, әр қадамын салмақпен басатын парасат иесі болатын. Шахмат үстінде балалары өмірдің де дәл солай есеп пен төзімді қажет ететінін ұқты. Ол бізге сөзбен емес, ісімен үйретті», – дейді қызы Алтынай.
      Қаби ақсақалдың тағы бір қыры мандолина аспабында ойнауы. Оның шертпе әуені үй ішін жұмсақ та жылы үнге бөлейтін. Ал аяулы ана шаңырақтың бұлбұлы еді. Нәзік те қоңыр, сыңғырлаған әсем дауысы келген қонақтың бәрін тәнті ететін. Әсіресе қазақтың біртуар сазгері Шәмші Қалдаяқов әндерін ерекше ықыласпен орындайтын. Аяулы ана орындауындағы сол әндер жүрекке жетіп, көңілді тербейтін. Ал асқар тау әке мандолинамен сүйемелдеген сәттерде шаңырақ шағын концерт залына айналатын. Бұл Қаби ақсақал әулетінің балалық шақтағы ең жарық, ең жылы, ең қымбат естеліктері. Ол кештерде соғыстың ауыр жылдары да, тұрмыстың қиындығы да ұмытылатын. Өнер бар жерде рух тірі еді. Ерлік пен еңбекке толы өмір өнермен өріліп, ұрпаққа тағылымды тәрбие болып сіңді. Бұл шаңырақта балалары батырлықты да, мейірімділікті де, еңбекқорлықты да, өнерге құрметті де қатар көріп өсті.
      Әке қайсарлықтың символы болса, ана мейірімнің шамшырағы болды. Бірі шаңырақтың тірегі, бірі берекесі еді. Осы үйлесім отбасының мызғымас бірлігін қалыптастырды. Ұрпағы үшін бұл шаңырақ рухани байлықтың қазынасы, ұлттық құндылықтың тірегі, махаббат пен сыйластықтың мәңгілік символы. Арапов Қаби әулеті ерлік пен еңбекті өнермен ұштастырған өнегелі әулет болды. Ал осындай әулеттен тараған ұрпақ ешқашан тамырынан ажырамайтыны анық.

100 жас – АРАПОВ ҚАБИ
      2022 жылдың мамыр айында Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі қабырғасында халқымыздың ардақты перзенті, майдангер, еңбек адамы Арапов Қабидің туғанына 100 жыл толуына арналған мерейтойлық іс-шара жоғары деңгейде аталып өтті. 
      «Бұл бір әулеттің ғана емес, тұтас елдің батыр перзентіне көрсеткен тағзымы еді. Ғасырлық ғұмырға тағзым аясында арнайы көрме ұйымдастырылып, Қаби әкеміздің өмір жолы, майдан даласындағы ерлігі, бейбіт өмірдегі адал еңбегі кеңінен насихатталды. Экспозицияда оның жауынгерлік наградалары, тарихи құжаттары, фотосуреттері мен жеке заттары көпшілік назарына ұсынылды. Әрбір жәдігер тұтас бір дәуірдің үнсіз куәсіндей әсер қалдырды. Кеш барысында мазмұнды баяндамалар жасалып, архивтік деректер негізінде батыр әкеміздің жауынгерлік жолы мен еңбек майданындағы табанды тірлігі жан-жақты баяндалды. Қатысушылар әкеміздің өмірін тек тарихи дерек ретінде емес, ұлт рухының айқын көрінісі ретінде қабылдады. Салтанатты жиынға балалары, немерелері мен шөберелері қатысып, ұрпақтар сабақтастығының жарқын үлгісін көрсетті. Бұл көрініс батыр әке тәрбиесінің нәтижесі, әке аманатына адалдықтың айғағы еді. Бір сахна төрінде бірнеше буынның бас қосуы әулет бірлігінің, рухани жалғастықтың айқын дәлелі болды. Іс-шара республикалық деңгейде насихатталып, телеарналар арқылы көрсетілді. Бұл Қаби әкеміздің есімінің ел жадында сақталғанының, оның еңбегі мен ерлігіне деген халық құрметінің белгісі. Мерейтойдан кейін жас ұрпақ немере-шөберелері өз замандастарын музейге ертіп келіп, ардақты аталарының өмір жолын мақтанышпен таныстырды. Олар үшін ата тарихы жай естелік емес, өмірлік бағдар. Бұл ерлік пен адал еңбектің уақыт озса да құнын жоғалтпайтын мәңгілік құндылық екенін дәлелдейді. Әкеміздің өнегелі ғұмыры, елге деген адалдығы мен жанқиярлық еңбегі кейінгі буынға Отанға қызмет етудің биік өлшемін көрсетеді. Оның есімі әулет жадында ғана емес, халық жүрегінде. Ғасыр өтсе де, батыр әкеміздің жарқын бейнесі ұмытылмайды. Оның есімі Қазақстан тарихының алтын парақтарынан лайықты орын алады», – дейді қызы Майра Қабиқызы.
      Уақыт ешкімге аялдамайтын керуен. Бірақ артында із қалдырған жандар уақыттың өзінен де ұзақ жасайды. Қаби ақсақал 1990 жылы 70 жасында дүние салды. Араға көп ұзамай, аяулы жары Күмісжан да 61 жасында мәңгілік сапарға аттанды. Бірі асқар тау әке, бірі шаңырақтың шуағы болған қос бәйтерек осылайша өмірлік сапарын тәмамдады.
      Олардың кеткені әулет үшін орны толмас қаза. Бірақ олар қалдырған рухани мұра өлмейтін қазына. Әкенің жарқын бейнесі, майдан даласындағы ерлігі мен бейбіт өмірдегі адал еңбегі бүгінгі ұрпақтың жүрегінде айрықша құрметпен сақтаулы. Оның әрбір айтқан өсиеті, әрбір ісі ұрпағы үшін өмірлік бағдар. Ал ана мейірімі мен сабыры, төзімі мен парасаты шаңырақтың мәңгілік жылуы болып қалды. Ол тәрбиелеген он перзент, сол перзенттен тараған немере-шөберелер қос ата-ананың ең үлкен жеңісі, ең асыл жалғасы!
      Ата-ана еңбегі өлшенбейтін еңбек. Олар ұрпағына тек өмір сыйлап қана қойған жоқ, өмірдің мәнін ұқтырды. Намысты биік ұстауды, адал болуды, бірлікті сақтауды үйретті. Әкенің қайсар мінезі мен ананың мейірімді жүрегі ұрпақтарының болмысынан көрініс табуда. Олар еккен тәрбие дәні мәуелі бәйтерекке айналған. Ата-ананың ғұмыры аяқталғанымен, олардың рухы ұрпақпен бірге жасай береді. Есімі құрметпен аталған жан ешқашан өлмейді. Қаби ақсақал мен аяулы ананың тағылымды өмірі мәңгілік өнеге, ұрпаққа аманат.
      Еске алушылар балалары, немере-шөберелері.