Еңбек пен берекенің алтын діңгегі
Елдіктің іргесін бекітіп, ердің еңсесін тіктейтін негізгі күш – маңдай тер, адал іс және ұрпаққа үлгі боларлық биік парасат. Кешегі Қазақ хандығы дәуірінде де жұрттың несібесі төрт түліктің бабымен, жердің құтымен өлшенсе, бүгінгі жаһандану заманында да бұл қағида өз мәнін жоғалтқан жоқ. Халқымыз «Бірлік болмай – тірлік болмас» деп, ырыстың кілтін еңбек пен ынтымаққа байлаған.
Абайдың еңбек туралы терең толғамдары мен Шәкәрімнің ар-ұждан туралы тұжырымдары бір арнада тоғысады: халқын сүйген жан жұртының жүгін жеңілдетіп, несібесін көбейтуді басты парыз санайды. Осындай биік өлшеммен қарағанда, Сүлейменов Мақсат Жанайұлының өмір жолы – бір әулеттің ғана емес, тұтас бір өңірдің тыныс-тіршілігін танытатын шынайы шежіре іспетті. Оның болмысында даңғаза ұраннан гөрі күнделікті қажырлы еңбек, сән-салтанаттан гөрі сабыр мен жауапкершілік басым.
Мақсат Жанайұлы 1957 жылдың 15 шілдесінде Жетісу өлкесі, Ақсу ауданына қарасты Ащыбұлақ ауылында дүниеге келген. Ол – білімді ұрпақ тәрбиелеген мектеп директоры Жанай Молдабекұлы мен тоғыз баланы қанаттандырған «Абыз ана» Дариға Бекішқызының тұңғышы. Үлкен шаңырақтың ыстық ошағы мен әкенің салмақты сөзі Мақсаттың санасына адамның нағыз байлығы дүние емес – мінез, ал мерейі атақ емес – адал еңбек екенін ерте жастан ұялатты. Бүгінде сол өнегелі жолды ұстанып, туған жердің берекесін арттыру жолында қажырлы қызмет етіп келеді.
![]()
Мақсат Жанайұлы – ел ертеңі үшін тер төккен мектеп директоры Жанай Молдабекұлы мен тоғыз баланы тәрбиелеп өсірген аяулы ана Дариға Бекішқызының тұңғышы. Бұл шаңырақтағы Асхат, Салима, Камила, Гүлнар, Гүлвира, Ришат, Ринат және Олжас есімді бауырларымен бірге өткен балалық шағы нағыз өнеге мектебіне айналды. «Адамның байлығы – мінез, мерейі – еңбек, ал бағы – ағайынмен татулық» деген ұстанымдар осы берекелі ошақ қасында қалыптасты.
Білім мен алғашқы қоғамдық қызмет: 1964-1974 жылдары Юрий Гагарин атындағы орта мектепте білім алған ол, оқуды аяқтаған соң ауыл шаруашылығына ерте араласты. 1974 жылы Ащыбұлақ ауылында құрылған «Жас Қайрат» комсомол бригадасына жетекшілік етуі – оның жастайынан ұйымдастырушылық қабілетін танытты. Бұл кезең Мақсат үшін өзіне де, өзгеге де жауапкершілікпен қарауды үйреткен үлкен өмір мектебі болды.
Еңбек жолы және ұстаздық қызмет: «Еңбек – ырыстың бұлағы» деген қағиданы ұстанған Мақсат Жанайұлы әскерден оралған соң, 1977-1982 жылдар аралығында Мәншүк Мәметова атындағы орта мектепте ұстаздық етті. Ауыл мектебінде бала тәрбиесімен айналыса жүріп, шәкірттеріне тек білім беріп қана қоймай, тәртіп пен адамгершіліктің үлгісін көрсетті.
Уақыт өте, тіршіліктің арнасы кеңейіп, еңбек жолы басқа бағытқа ойысты. 1982 жылы ол «Ақбұлақ» комсомол бригадасында тұқымдандырушы (осеминатор) қызметіне кірісті. 1982–1993 жылдар – ауыл
![]()
шаруашылығының нағыз қызған шағы. Мал өсіру –табиғатпен тіл табысатын, қырағылық пен жауапкершілік талап ететін күрделі еңбек. Ол кезде 700 бас сиыр болатын. Осынша малдың бабын тауып, тұқымын асылдандыру, шаруаның жүйесін үзбеу – бір адамның мойнына артылар салмақ емес деп ойларсың, алайда нағыз еңбек адамы ауырдан қашпайды. Қайта, «жүк ауырын нар көтерер» дегендей, қиынның жүгін көтеруге жараған жан сол жерде танылады.
Сол жылдары Мақсаттың бойындағы тағы бір қыры елге анық көрінді: ол баяншы, өнер иесі еді. Қазақтың жаны – күй мен жырға жақын; ал ауылдың тіршілігіне сән беретін де – өнердің оты. Совхоздың қызу тірлігі арасында көңілге медеу болып, жұртты бір сәт болса да қуанышқа бөлейтін кештерде баянның үні талай шаңыраққа шуақ шашты. Баян – бір үйдің ішіндегі қуанышқа ғана қызмет етпейді, ол көптің көңілін бір арнаға тоғыстырады. Мақсат совхоз тарағанша баяншы болып, көптеген сыйлықтар мен алғыс хаттардың иегері атанды.
1990-жылдардың аласапыраны ауылға да әсер етті. Заманның желі өзгеріп, бұрынғы жүйе тарағанда, талай жанның тіршілігі жаңа арна іздеді. Бірақ еңбектің қадірін білген адам қай дәуірде де жол табады. «Көнеден қалған сөз бар: еңбек етсең – емерсің» деген. Мақсат та өмірдің жаңа тынысына бейімделіп, елге керек істің бір шетін ұстаудан танған жоқ.
2000 жылы ол «Мақсат» шаруа қожалығын ашты. Бұл – тәуекелі мол, бірақ берекесі де еңбектің мөлшеріне қарай өлшенетін қадам. Шаруа қожалығы – еркін кәсіптің бір түрі ғана емес, ауылдағы
![]()
тірліктің тамырын үзбей ұстап тұрған үлкен тірек. Қожалық ашу – өзіңе ғана емес, өзгенің де нәпақасына жол ашу, жердің берекесін арттыру, елдің азығын көбейту деген сөз. Қазақтың «Жер – ырыстың кіндігі» дейтін ұғымын еске алсақ, бұл қадамның салмағы айқындала түседі. Мақсат өз қожалығын ашып, кейін зейнеткерлікке шықса да, еңбекпен байланысын үзген жоқ – қожалықта әлі де қызмет етіп келеді. Бұл – еңбекке деген сүйіспеншіліктің, жауапкершіліктің, «еңбекпен келген нан тәтті» дейтін ұстанымның тірі дәлелі.
Дәл сол 2000 жылдан бастап оның еңбек жолы тағы бір айрықша салада жалғасты: Жоңғар Алатауы орман шаруашылығында орманшы (лесник) болып қызмет етті. 2000–2020 жылдар – жиырма жылға жуық уақыт. Орманшы болу – табиғаттың амандығын күзету, елдің ертеңіне қызмет ету. Орман – жай ғана ағаш емес, ол – тыныстың тірегі, су көзінің сақшысы, жердің қорғаны. Кешегі бабалар «Судың да сұрауы бар» деп, табиғаттың әр игілігін қастерлеуді аманаттаған. Бүгінгі ХХІ ғасырда сол аманат бұрынғыдан да маңызды: табиғат тозса, тіршілік тарылады.
Оның еңбек жолына қарасаң, бір адамның өмірі арқылы ауылдың да, дәуірдің де тынысы көрінеді: ұстаздықтан басталған қызмет – ұрпаққа бағыт берді; ауыл шаруашылығындағы еңбек – елдің несібесін арттырды. Өнері – жұрттың рухын көтерді, орманшылық – табиғатқа деген жауапкершілікті танытты; шаруа қожалығы – тәуелсіз дәуірдегі еңбек еркіндігінің үлгісіне айналды. Мұның бәрі бір ғана қағиданы айғақтайды: Мақсат Сүлейменовтің өмірінде еңбектің аты өзгергенмен, заты өзгермеген – ол қайда жүрсе де адалдықтың туын түсірмей, елдің игілігіне қызмет етті.
Кешегі хандық дәуірде де елдің іргесін бекемдеген ең әуелі әр үйдің бірлігі,
![]()
әр ошақтың берекесі еді: шаңырағы шайқалмаған жұрттың туы жығылмайды. Бүгінгі ХХІ ғасырда да сол қасиет өз мәнін жоғалтқан жоқ. Заман өзгерсе де, отбасының алтын қазығы – сыйластық, еңбек, мейірім, ұят пен ұждан. Осы тұрғыдан қарағанда, Сүлейменов Мақсаттың өміріндегі ең бір қастерлі арна – оның отбасылық ғұмыры.
1979 жылы ол отау құрып, Бақытгүл Айғалиқызымен бір шаңырақтың астында тағдыр тоғыстырды. Қазақта «Жақсы әйел – ырыс, жақсы ер – тыныс» деген сөз бар: бір үйдің берекесі екі жүректің жарасымынан басталады. Бұл шаңырақтың берік болуы – екеуінің де бір-біріне тірек бола білгендігінің, еңбекті тең көтергендігінің, қиындықта да, қуанышта да қатар жүргендігінің айғағы. Отбасы деген – тек қуаныштың ғана емес, сабырдың да мектебі. «Қайыңды жел бұзар, адамды сөз бұзар» дейтін халық, шаңырақ шайқалмасын деп сөзге де, мінезге де сақ қараған. Мақсат пен Бақытгүлдің жарасымы – сол сақтықтың, сол сабырдың, сол сыйластықтың нәтижесі.
Жары – Сүлейменова (Жанұзақова) Бақытгүл Айғалиқызы 1958 жылдың 16 желтоқсанында Ақсу ауданы, Ащыбұлақ ауылында дүниеге келген. Бұл да – туған жердің топырағы мен ауылдың тәліміне суарылған тағдыр. Әкесі Айғали – Ұлы Отан соғысының ардагері. Майдан көрген адамның мінезі темірдей тәртіпке, сабырлы салмаққа жақын болады: ол өмірдің құнын біледі, бейбіт күннің қадірін түсінеді. Анасы – Тұрар Қалимолдақызы, он баланы дүниеге әкелген ардақты ана. Осындай үлкен әулеттен шыққан қыздың бойына ерте жастан-ақ төзім, бауырмалдық, жауапкершілік сіңбей қоймайды. Бақытгүлдің бауырлары – Бақтыбала, Тұрсынбек, Бейсенбек, Жексенбек, Несіпбала, Бақытгүл, Айгүл, Әділбек, Нұргүл, Сәуле – бір шаңырақтың ішіндегі тұтас
![]()
бір мектеп, тұтас бір өмір. Көп балалы үйдің қызы – өмірдің ыстығына да, суығына да шыңдалған болып өседі: бірін-бірі сүйеп үйренген, бірін-бірі демеген ортадан шыққан жанның жүрегі кең болады.
Бақытгүл Айғалиқызы 1966–1976 жылдары Ю. Гагарин атындағы орта мектепте білім алды. Білімге адалдық пен адамға мейірім оның бойында ерте байқалғандай: 1976–1979 жылдары Алматы қаласындағы №1 балалар ауруханасында мейірбике болып жұмыс істеді. Баланың жанын түсінетін, ананың уайымын сезетін, ауырғанға медет, қажығанға сүйеу бола білетін мамандық – мейірімнің қызметі. 1979–1984 жылдары ол Ащыбұлақ ауылындағы медициналық пункте қызмет етті. Ауыл медпункті – қаладағыдай көп құрал-жабдыққа сүйеніп отырған орын емес, көбіне тәжірибеге, жігерге, адамға деген шынайы қамқорлыққа иек артатын тірек. Ауыл адамы үшін дәрігер мен мейірбикенің орны бөлек: олар – түн ішінде шақырса да келетін, баланың қызуын басатын, қарттың қан қысымын өлшейтін, бір үйдің ғана емес, бір ауылдың амандығын ойлайтын жандар. Бақытгүлдің осы қызметі – елге жасаған шынайы қызметтің бір парағы.
1985–1994 жылдары ол «Ақбұлақ» комсомол бригадасында жұмыс жасады. Бірақ бұл жердегі оның еңбегі тек жұмыс атқарумен шектелмеді: «Қызыл отау» арқылы жұмысшыларға жігерлендіру үшін мақалалар оқып, мерекелік кештер ұйымдастырып, түрлі үйірмелер ашып, ауылдың мәдени өміріне тыныс берді. Қазақы ортада рухани тірлік тоқтаса, көңіл жүдейді; ал көңіл жүдесе, еңбек те еңсесін түсіреді. Сондықтан Бақытгүлдің мәдениетке қосқан үлесі – елдің рухын көтерген еңбек. Ол – ауылдағы қарапайым жұртқа қуаныш сыйлаған, бір сәт болса да жүрекке жылу берген қызмет.
2000 жылдан бастап ол «Мақсат» шаруа қожалығында еңбек етті. Бұл – отбасының тіршілігін бір арнаға тоғыстырған кезең. Қазақта «Ердің құны – елімен, әйелдің сыны – ебімен» дейді. Қожалықтағы жұмыс – ептілікті, төзімді, бірлік пен ұйымдасуды талап етеді. Бақытгүл осы жолда да жұбайының жанынан табылды. 2016 жылдан бастап зейнеткер атанса да, оның шаңыраққа сіңірген еңбегі зейнетпен өлшенбейді: зейнет – қызметтің тоқтауы емес, тәжірибенің, өнегенің жаңа кезеңі.
Мақсат пен Бақытгүл – үш баланың ата-анасы. Олардың үлкен ұлы Айдос – ауылдық жердегі өрт сөндіруші. Қазақ батырлықты тек соғыста ғана емес, бейбіт күндегі ерлікпен де өлшейді. Айдостың жары – Жанар математика пәнінің мұғалімі. Екеуі – Абылай мен Әли атты балалардың ата-анасы. Бұл үйдің ішінде де ұрпақтың күлкісі мен ата-әженің мейірі тоғысқан береке бар.
Екінші ұлы – Аман. Ол Алматы қаласындағы «Алатау жарық компаниясында» энергетика саласында қызмет етеді. Аманның жары – Альфия, шетел тілі мұғалімі. Тіл – білімнің кілті, әлеммен байланысатын көпір. Олардың балалары – Асылжан, Аяжан және Айсұлтан.
Ал кенже ұлы – Асан. Ол да энергетика саласы бойынша Алматы қаласындағы «Алатау жарық компаниясында» қызмет істейді. Асан жас та болса өте еңбекқор, еңбегін адал атқарып, бірнеше рет «Жылдың үздік жұмысшысы» алғыс хатымен марапатталған.
Қазақ хандығы тұсында жұрттың ырысын термен теріп, жердің құтын сақтаған ерлер қандай қадірлі болса, бүгінгі бейбіт ғасырда ұстаздықпен ұрпаққа бағыт беріп, шаруаның берекесін кіргізіп, орманның тынысын күзетіп, өнерімен ауылдың рухын көтерген Мақсат ағамыздың еңбегі де сондай құрметке лайық; осы бір тұтас жолдың өзегінде үлкенге ізет, кішіге мейір, бауырға қамқор, елге жанашыр қазақы мінез тұр, сондықтан да оның ғұмыры – «жұртқа жаққан шырақ сөнбейді» дегендей, кейінгіге үлгі болып қала бермек. Алдағы уақытта Мақсат ағамызға да, Бақытгүл жеңгемізге де, барша бала-шағасына амандық, деніне саулық, шаңырағына береке, қонысына құт тілейміз; ұрпағы өркендеп, немере-шөбере күлкісі үзілмей, адал еңбектің абыройы арта берсін!