Энергетика саласының үздігі
Уақыт сағымының жалыны тербеткен тіршілікте өзінің қарапайымдылығымен, адами асыл қасиеттерімен, еңбекқорлығымен, ізденімпаздығы және адами болмысымен, адалдығы, әділдігі, еңбексүйгіштігімен өз ортасының құрметіне бөленіп келе жатқан еңбек адамдары аз емес. «Еңбек – бәрін де жеңбек» деген аталы сөз бар ел ішінде. Өзінің ақ адал еңбегінің арқасында еңбек жолын электромонтерлықтан бастап, басшылық қызметке дейін көтеріле білген Сүйесінов Ермекқали Сүйесінұлы
![]()
еңбеккерлігімен мақтаулы болған азамат. «Қанағат қарын тойғызады, қанағатсыз жалғыз атын сойғызады» дегенді қазақ жай айта салған жоқ. Не нәрсеге де төзім, қанағатшылдық керек. Сонда ғана бастаған ісіңнен нақты нәтиже шығады. Еңбекқор азамат бүгінде қарапайымдылығымен, адамгершілігімен көпке үлгі. Ол жастайынан еңбекқорлығымен ауылдастарының шынайы құрметіне бөленген азамат.
Энергатика саласының үздігі Ермекқали Сүйесінұлы 1941 жылдың 5 мамырында Гурьев облысы (қазіргі Атырау облысы), Жылыой ауданы, Құлсары ауылында дүниеге келді. Мектепте тәмамдағын соң, өзінің алғашқы еңбек жолында радиобайланыс торабында электромонтер болып бастайды.
1959 жылы Орал қаласындағы №9 техникумын «Электрик» мамандығы бойынша бітірген соң, Құлсары мұнай кәсіпшілігі басқармасының (МҚБ) электр монтері болып еңбек жолын жалғастырған кейіпкеріміз 1962 жылдан жоғары вольтты желілер басқармасының Құлсары желілік учаскесінде желілерді жөндеу жөніндегі электромонтер болып ауысып, еңбек ете жүріп, 1963 жылы Құлсары ауылындағы Гурьев политехникалық техникумының кешкі бөлімінде «Техник-электрик» мамандығын бітіріп шығады.
Оны жанындағы әріптестері де үлгі тұтып, ұстаздарындай көріп, ақылын тыңдауға ұсынып тұрады. Табиғат бере салған көркем мінезі де адам тартып тұратыны бар. Сөйлеген сөзі де майдан қыл суырғандай жұмсақ. Адам көңілін қалдырғысы келмейтін. Кіммен болса да дереу тілбатысып кететін.
1962 жылы жоғары вольтты желілер басқармасының Құлсары желілік учаскесінде желілерді жөндеу жөніндегі электромонтері, 1963 жылы «Гурьевэнерго» Гурьев аудандық энергетика басқармасы Құлсары орталық электр станциясының 3-то
![]()
п электр монтері, 1964 жылы Құлсары орталық электр станциясының 4-топ электр слесарі, 1965 жылы Құлсары орталық электр станциясының 5 тобының аға ауысым электр слесары, 1969 жылы Құлсары орталық электр станциясының бақылау-өлшеу аспаптары және автоматика шебері, 1977 жылы Құлсары орталық электр станциясының атауы Гурьев электр тораптары кәсіпорны (ГЭС) болып өзгертіліп, 1977 жылдан шілдеде 5-разрядты әуе желілерін жөндеу бойынша электр слесарь, қыркүйекте Құлсары учаскесінің бригадирі қызметін атқарды.
1980 жылы «GPES» атауы Ембі электр желілері кәсіпорны (ЭЭС) болып өзгертіліп, 1987 жылдың ақпанынан Теңіз электр желілері ауданының (ТРЭС) бастығы, 2000 жылы ТРЭС бас инженері, «KEGOC» АҚ Батыс ЖЭТ филиалы ТРЭС бастығы, 2004 жылы «KEGOC» АҚ Батыс ЖЭТ филиалы Теңіз аумақтық электр желілерінің (ТЭС) аға шебері, 2008 жылы «KEGOC» АҚ Батыс ЖЭТ филиалының ТЭЦ 220 кВ Құлсары қосалқы станциясының сенімділік және еңбекті қорғау жөніндегі маманы қызметін абыроймен атқарған Ермекқали Сүйесінұлы 2010 жылы лайықты демалысына шықты.
Өзінің ісіне өте жинақты. «Адамның басшысы – ақыл, қолдаушысы - еңбек» десек, текті жерден тамыр тартқан, бойындағы асыл қасиеті бабаларынан берілген, ақыл мен еңбек етуге деген құштарлығы Ермекқали Сүйесінұлы талай биіктерді бағындыруға, үлкен абыройға кенелуіне мүмкіндік берді. Ұжым мақтанышы болып, заманына лайықты қызмет атқарды. Халықтың алғысына бөленді. Ермекқали Сүйесінұлы энергетика саласында еңбек еткен жылдары мерейлі марапаттарға да ие болды.
Атап айтар болсақ:
1988 жылы «Отличник энергетики и электрификации СССР» белгісі;
2001 жылы Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің 10 жылдығы қарсаңында Қазақстан Республикасы энергетикасының дамуына қосқан үлесі үшін Премьер министрдің орынбасары В.Шеольниктің Құрмет Грамотасы;
«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» мерекелік медалі;
2006 жылы «ТМД-ның еңбек сіңірген энергетигі» құрметті атағы;
Кейбір адам жылы жүзі, мейірімділігі, ерекше көзқарасымен-ақ өзіне тартып, баурап, ерекше адалд
![]()
ықтың лебізін сездіріп тұрады. Ермекқали Сүйесінұлын да осындай адамдардың қатарына қоса аламыз. Әке тәрбиесі, ана тәлімімен бойына енген адал еңбек ету, кісінің ала жібін аттамау, ұжымдастарымен еркін араласып, олардың сөзі мен істеріне, таңдауларына құрметпен қарау, өзінің білгені мен түйгенін, тәжірибесін кейінгі жастарға үлгі етіп айту, бөлісу кейіпкеріміздің ерекше ұмтылыспен атқаратын істерінің бірі болатын.
Мақаламыз тұздықты болу үшін осы бір жерде кейіпкеріміздің ұжымдасы болған, энергетика саласында бірге қызмет еткен, Ембі (Теңіз) кәсіпорны, Жылыой аудандық электр желілері мекемесінің Бас инженері Ержанов Дүйсен Боранұлының Ермекқали Сүйесінұлы туралы еңбек жолы, өмір өрнегінен айтарын қағаз бетіне түсірсек:
«-Ермекқали Сүйесінұлы Жылыой ауданындағы Ембі электр желілері мекемесінде жұмысын Құлсары поселке ішілік кернеуі 0,4кВ желілерді пайдалану жөніндегі шебері болып бастады. Бұл желілер тозған, калай болса солай тұрғызылған өте қауіпты желілер болды. Электр бағандар әртүрлі болды ағаш, темір тұрба, тесік бетон, ілінген сымдары дұрыс тартылмаған, салбырап тұратын, жүк машиналары астынан өткенде абайлап жүрмесе сымды іліп кететін кездері де болды. Жел тұрғанда сымдар шатасып, үзіліп жерге түсіп, жарық болмай қалатын, бұл өте қауіпті еді. Міне осындай өте жауапты жерде жұмыс жасады, бірақ бір-екі жылда қауіпті деген жерлерге жөндеу жұмыстарын жүргізіп, тәртіпке келтіре бастады.
1980 жылы Мақат, Ембі аудандық электр желілері мен Құлсары Орталық электрстанциясы біріктіріліп, Ембі электр желілері кәсіпорны құрылды. Негізгі мақсаты екі аудандағы электр желілерді пайдалану, электр энергиясын өндіру мен тарату, сату және болашақта жоспарланған электр желілерінің күрделі құрылыстарына басшылық жасап, пайдалануға қабылдап алу болатын. Ермекқалидың тапсырылған жұмысты жақсы басқарғаны ескеріліп, Ембі аудандық электр желілеріне аға шебер болуды ұсындық.
Аға шебер болып жұмыс жасап жүрген кезінде Коммунизм таңы совхозының Майкөмген ферма орталығы мен Аққұдық, Тасшағыл шопандар қыстақтарын электрлендіру жұмысы басталып кетті. Электр желілерін тұрғызған құрылысшыларымен бірлесіп, басында жүргеннің арқасында жұмыс сапалы атқарылып, дер кезінде жоспарға сәйкес Майкөмгенге және қыстақтарға электр тоғы беріліп, тұрғындардың тұрмысы жақсаруына септігі тиіп, халықтың алғысына бөленді. Әсіресе Майкөмген подстанциясының трансфрматорын фундаментке қойғанда, біз Құлсарыда кран таба алмай қиналып жүргенімізде, ол Орта Азия-Орталық газопроводы трассасындағы трубоукладчиктің крановщигімен келісіп, жеке өзі трансформаторларды фундаментіне қойып, ол кезде кез келген жерден телефо
![]()
н соға алмайсын. Бірақ Ермекқали амалын тауып, бізге теміржол станциясы арқылы телефон соғып, хабар беріп, іскерлік танытқан еді, мұндай іскерлікті жұмысқа шын берілген адамдар істей алатын. Біздер үнемі айтып мақтан ететінбіз.
1982 жылы Советтер одағы бойынша Теңіз мұнай кенішін игеру мақсатында үлкен құрылыс басталып кетті. Үкімет қаулысымен Гурьевэнего басқармасына Теңіз кенішін электрлендіру тапсырылды, осы қаулыға байланысты Ембі электр желілері кәсіпорнына Одақтық мердігер құрылыс мекемелері бірінен соң бірі келіп, орналасып, жұмысқа кірісе бастады. Осыған орай біздер Теңізден участок ашып, оған басшылық жасауға Ермекқалиды жібердік. Міне, осыдан бастап Ермекқалидың бақылау, ұжыммен жұмыс жасау, вахталық әдісті ұйымдастыру сияқты жұмыстары басталды. Қарбалас жұмыс, жаңадан кернеуі 110кВ «Құлсары-Теңіз-Прорва» желісінің және «Теңіз-1», «Прорва-2» мен «Қаратон-2» подстанциясының құрылысы қатар жүрді.
1985 жылы Теңіздегі 37 скважинадағы апаттан өрт болып мұнайшыларға қиын болды, апаттық жағдайды тез тоқтата алмады. Біздер сол кезде салмағы 42 тонна болатын трансформаторды шілденің 1 жұлдызында елсіз даладағы «Теңіз-1» подстанциясына жолсыз апардық, күн жанып тұр - 40 градус, паналайтын көлеңке жоқ. Мен түсіретін кран іздеп алдын ала келісілген Волгоград экспедициясының кеңсесіне кеттім, ертесіне кешке қарай трактормен қозғалатын екі КП-25 кранын тралға тиеп К-700 тракторымен сүйреп, алыстағы Провадан алып келдім, келсем подстанцияның трансформатор қойғанда кранға кедергі болатын бүкіл темірбетон плиталарын жинап, трансформаторды буған тростарынан босатып, жұмыс орнын дайындап қойыпты, қуанып кеттім. Ой, рахмет Ермекқалий дедім, себебі кранды «Эмбанефть» бірлестігінің бас директоры Сағынғалиев Бөлекбайдан әзер сұрап алып едім. Тез авария болып жатқан 37 скважина маңына қайтаруға уәде берген болатынмын. Ермекқалидың ұйымдастырушылығының арқасында жұмысты бас-аяғы бір сағаттың ішінде бітіріп, кранды уәделескен жерге апарып, басшысына тапсырдым.
Содан кейін маңызды жұмыстар басталды, кернеу 110кВ «ЦПС-Теңіз», кернеуі 220кВ «Теніз-220» подстанциялары, одан кейін кернеуі 110Кв «ГНПС-Теңіз» және «Теңіз-2(Южная)» подстанциялары құрылысы басталды. Барлық аталған подстанциялардың іске мезгілінде қосылуына Ермекқалидың еңбегі зор болды. Демалыста Құлсарыдағы үйіне келе алмаған кездері де болды. Подстанциялар салынып, пайдалануға берілгеннен кейін электр қондырғыларды күтіп ұстауға білімділік керек болды, себебі бұл подстанциялардағы электр қондырғылары мен аппараттар, бұрын бізде болмаған жаңа үлгідегі қондырғылар болатын, міне осылардың бәрін келген наладчиктерден біздердің үйренуімізге тура келді, оның ішінде Ермекқали да бар. Кернеуі 220кВ «Теңіз-220» подстанциясының қондырғылары Одақта сирек кездесетін 330кВ арналған зәулім биіктегі ауа айырғыштары, қысымы 250 атмосфера ауа дайындайтын компрессор станциясы бір таңғажайып электр қондырғылары болатын, ал кернеуі 110кВ «ЦПС-110» подстанциясының 10 кВ жабық тарату қондырғысы тіпті басқаша болды, күкіртті газды жерде орналасқандықтан өзгеше электр қондырғылары мен аппараттары болды.
Міне, осындай қондырғылардың, біздің ауа райына мінсіз жұмыс жасауына Теңіз электр желісінде зейнеткерлікке шыққанша абыроймен басқарған Ермекқали болатын.
Ермекқали жақсы өнертапқыш болатын, ол ерінбейтін, қиыншылықтан қорықпайтын еді. Біз екеуіміз бірлесіп, Қаратон-1 подстанциясына реконструкция жасап, КРУН-10 (К-49) қойдық, Теңіз-220 подстанциясына аккумулятор қондырғысын жаңарттық (ЦПС-110-нан босап қалған), Прорва-2 подстанциясын реконструкцияладық. Теңіз кенішін игеруге қатысқан энергетиктер өздерінің құрыш қолдарымен жаңа энергетика кешендерін тұрғызды, оның ішінде Ермекқали Сүйесінов болды, олар күннің аптап ыстығына күйіп, көз аштыртпайтын шаңдарын жұтып, сусыз ерні кезеріп, суығына тоңып, мезгілімен тамақ ішетін жер таба алмай, қолдарында қуатты техникасы болмай, алақанын жайып көмек сұрай жүре, берілген тапсырманы абыроймен орындауға тырысты және орындады да. Осындай ерен еңбегі мекеме тарапынан еленбей қалған жоқ, түрлі марапаттарға ие болды. Атап айтар болсақ, ол Қазақ ССР энергетика және электрлендіру министрлігінің «Үздік Энергетигі», ССРО энергетика және электрлендіру министрлігінің «Үздік энергетигі» құрметті атағы және көптеген мақтау грамоталарымен марапатталды. Одақ тарап, кернеуі 220кВ подстанциялар мен желілер «КЕГОК» ұлттық компаниясына берілгенде Ермекқали аталған компанияның Теңіз бөліміне басшылыққа ауысты. Біздің мекемеде көптеген жас мамандарға Ермекқали тәлім-тәрбие беріп, өзінің бай еңбек тәжірибесімен бөлісті. Мысалы, Сабетов Мерген, Төлебаев Алібек, Жалғасбаев Қайдар, Хамиев Мұрат, Жакупов Ерік, Ақкөбеков Әлім тәжірибе алып, үйреніп, қанаттары қатайған соң, басқа мекемелерге орналасып, өздерінің өмірдегі тиісті орындарын тапты.
КЕГОК компаниясында да жақсы көрсеткіштерге жетті, оған мысал ТМД елдеріне «Еңбегі сіңген Энергетик» құрметті атағы және көптеген мақтау грамоталарымен марапатталды. Энергетика саласында Жылыой ауданына сіңірген еңбегі еленіп, Жылыой ауданының «Құрметті азаматы» атағымен марапатталды. Жанұясының сүйікті басшысы болды. Біздің мекемеде жұбайы Сұлуай - есепші, балалары Айгүл - техник, Жәнібек пен Нұрбек - электр монтер болып жұмыс жасады», – дейді әріптесі.
Балалығы қиын жылдармен тұспа-тұс келсе де, қаймықпай, мерейін өсіретін еңбекке ерте араласып, ұжымдастары ортасында құрметке ие болған Ермекқали Сүйесінұлының басынан небір ауыр кезеңдер өтсе де, ол ешқашан қиындық атаулыға мойынсынған емес. Соның бәрі өзінің ақ адал еңбегінің арқасы.
Саналы ғұмырының 48 жылын электр энергетика саласына арнап, құрмет төріне көтерілген Сүйесінов Ермекқали Сүйесінұлының есімі мен еңбегі тарих беттерінде алтын әріптермен сақталып қалары хақ!