Бүгінгі бейбіт таңның арайлы шуағына қарап отырып, соғыстың қанды ізімен жүріп өткен жандарды еске алмау мүмкін емес. Сол бір алапат жылдарда ел тағдыры сынға түскенде, Отан үшін от кешкен боздақтар мен жауынгерлердің арасында біздің ардагеріміз де болған. Ол майдан даласынан аман оралып, елге жеңіс сыйлаған, ал бейбіт күнде сол жеңісті еңбекпен жалғаған ұрпақтың өкілі еді. Оның өмірі – ұлт тарихының айнасы. Қолына қару алып, елін қорғаған күндерімен қатар, соғыстан кейінгі жылдарда бейнеттің бел ортасында жүріп, елдің еңсесін тіктеген еңбегі – бір дәуірдің шежіресі. Майдан даласында оқ пен отқа қарсы тұрған жүрек, кейін жер жыртып, халықтың тұрмысын түзеген еңбекқор жанға айналды.
      Ардагердің маңдай тері, қажырлы еңбегі ел есінде қалды. Ол соғыс жылдарында елінің ертеңі үшін күресті, бейбіт заманда елдің бақыты үшін тер төкті. Әрбір істеген ісі, әрбір сөзі – ұрпаққа қалдырған өсиет, елге қалдырған өнеге. 
      Уақыт алмасады, дәуір өзгереді. Бірақ соғыс пен еңбекте шыңдалған сол буынның рухы – мәңгі. Осындай, ерлігі мен еңбегі ел жүрегінде сақталып, тарих парақтарына алтын әріптермен жазылып қалған Мұқанов Тұрсынғали туралы қалам тербейміз. 
      Соғыс және Еңбек ардагері Мұқанов Тұрсынғали 1918 жылы қазіргі Абай облысы, Абай ауданы, Көкбай ауылындағы Тақыр деген елді мекенінде дүниеге келді.
      Әкесі Мұқан ерте дүние салған. Артында жесір қалған жары Қапипа мен екі бала – Тұрсынғали мен жалғыз қарындасы Бикен ғана. Тағдырдың тәлкегімен ерте жетімдік тауқыметін тартқан Тұрсынғалиға өмір еркелік емес, ерлік тілеген. Анасы Қапипа қара шаңырақтың отын өшірмей, ел қатарына қосу үшін бар күшін жұмсаған. Тұрсынғали болса, сол анасының үмітін ақтау үшін ерте есейіп, еңбекке араласты. 
      Қазақ жерінің жусаны мен топырағының иісі сіңген Тұрсынғали Мұқанов – ХХ ғасырдың қанды белестерін өз иығымен көтерген, тағдыр тауқыметіне төтеп берген, ар-намысын Отанға арнаған ерлердің бірі. Жеті кластық білімімен еңбек жолын бастаған жас жігіт қойма меңгерушісі, есепші болып еңбек еткен. Бірақ оның тағдыр жолы қағаз бен есептің тыныш әлемінде емес, оқ пен оттың ортасында айқындалды.
      1939 жылы Отан алдындағы борышын өтеуге аттанған Тұрсынғали көп ұзамай тарихтың ең сұрапыл кезеңіне – Екінші дүниежүзілік соғыс өртіне түседі. 1941 жыл. Көктеммен бірге келген қанды бұлт. Жердің тынысын қарып, көктің үнін тұншықтырған соғыс өрті Еуропадан асып, қазақ даласының да жүрегіне от тастады. Сол кезде елдің әр азаматының бойындағы бір ғана сөз тірілді – Отан. Сол қасиетті ұғым Тұрсынғалидың да өмірінің мағынасына айналды. 
      Ол майдан даласына 3-ші Украина майданының құрамында аттанды. Атқыштар дивизиясының сарбазы ретінде талай қанды шайқастарды бастан өткерді. Алдында – жау, артында – туған жер, ана аманаты. Түнгі шабуылдар мен таңғы ұрыстарда Тұрсынғали өзінің сабырлы болмысымен, ержүрек мінезімен көзге түсті. Оқ жауған зұлматтың арасында да оның жүрегінде үміт оты сөнбеді. Сол үміт – бейбіт таңның, туған елдің тыныштығы еді. 
      34 қала мен елді мекенді азат етуге қатысқан. Әрбір азат етілген қала – оның өмір жолындағы өрнек, әрбір жеңіс – жүрек жарасының жазылмас ізі. Мұқанов Тұрсынғалидың жанында мәңгілікке жазылып қалған суреттер бар: қиранды үйлер, бос қалған бесіктер, шетсіз далада үнсіз қалған адамдардың көздері... Бірақ сол суреттердің арасынан да ол бір ғана нұрды көрді – жеңіске деген сенімді.
      Соғыстың отты жылдары Тұрсынғали үшін адам рухының сыналған шағы болды. Майданда тек қарумен емес, рухымен, адалдығымен соғысты. Ол үшін Отан – анасының көз жасы, қарындасының үміті, туған жердің тынысы еді. Сол үшін ол оққа кеудесін тосты, ажалға қарсы тұрды. 
      Майдан даласында өткен әр күн – оның өмірінің бір парағы. Қанды соғыстан аман оралып, елге келген Тұрсынғали сол жылдардың ауыр жүгін арқалай жүріп те, үнемі еңбек пен елдік жолынан тайған жоқ. Ол соғыстың сабағын өмір бойы ұмытқан емес: бейбіт өмір – ең қымбат жеңіс екенін жүрегімен түсінді.
      Майданнан елге аман оралған Тұрсынғали Мұқановтың өмір жолы соғыстан кейінгі ел тұрмысының қалпына келуімен ұштасып жатты. Қанды жылдардан кейінгі қираған ауыл, күйзелген ел – бәрі де жаңа өмірге, бейбіт тірлікке зәру еді. Сол шақта еңбек майданына араласқан Тұрсынғали өз өмірін туған жердің қайта түлеуіне арнады. 
      Күлмен ауылдық кеңесінде қойма меңгерушісі болып қызметке орналасқан сәтінен бастап, ол адал еңбектің, жауапкершіліктің шынайы бейнесін көрсетті. Қарапайым қойманың есігін ашқан әр таң – ел игілігі жолындағы бір жаңа бастама болатын. Тұрсынғали есеп пен тәртіпті, үнем мен әділдікті серік етті. Соғыстан келген сарбаздың ішіндегі темірдей тәртіп пен сабырлы мінез ауыл тіршілігіне де сіңді. 
      1947 жылы ол Саржал кеңшарына колхоз төрағасы болып тағайындалды. Бұл кезең – ауыл шаруашылығының қайта жанданған уақыты. Аштық пен ауыр жылдардан енді ғана есін жиған елге сенім керек еді. Сол сенімді Тұрсынғали еңбек арқылы оятты. Егіс даласында трактордың күркіреген үні, фермадағы малдың өрістен қайтқан дауысы – бәрі де жаңа өмірдің лебіндей естілетін. Колхоз төрағасы Тұрсынғали Мұқанов қарапайым еңбеккерлермен бірге егіс даласында жүріп, мал қорасын аралап, шөп шабу науқанына тікелей араласты.
      1952 жылы ол Абай атындағы колхозға ауысып, төраға, кейін төрағаның орынбасары, ферма меңгерушісі қызметтерін атқарды. Әр қызмет – оның ел алдындағы жаңа сынағы, әр жыл – елге сіңірген еңбегінің белгісі еді. Сол жылдары ауыл тіршілігі көз алдында түлеп, еңбек озаттарының қатары көбейді. Тұрсынғали басшылық еткен жылдары мал басы артып, шаруашылық табысы еселенді. 
      Еңбегі еленіп, Мәскеу қаласында өткен ВДНХ – ауыл шаруашылығының бүкілодақтық көрмесіне қатысуы – оның өміріндегі үлкен белес болды. Бұл – бір адамның емес, тұтас бір ауылдың еңбегінің мойындалуы еді. 
      1959–1977 жылдары Архат ауылында директордың орынбасары, кейін ферма меңгерушісі қызметтерін атқарды. Бұл жылдар – Тұрсынғалидың даналыққа толы шағы еді. Ел ішінде беделі зор, сөзі өтімді, ақылын жастар тыңдайтын тұлғаға айналды. Ферманың тыныс-тіршілігін жүрегімен сезініп, әр жануардың, әр еңбекшінің қамын ойлады. Оның еңбегі – есепке емес, елге бағытталған еңбек болатын.
      1977 жылы зейнет демалысына шыққанымен, ел ісінен қол үзген жоқ. Ауылдастары оны «еңбегімен елге өрнек болған абзал азамат» деп қадірледі. 
      Соғыс жылдарының ауыртпалығын арқалап, елге аман оралған Тұрсынғали Мұқанов бейбіт өмірде де ерлік дәстүрін жалғастырды. Ол үшін майдан мен еңбек – бір ұғымның екі қыры болатын. Соғыста жауға қарсы күрессе, бейбіт өмірде елдің тұрмысын көтеру үшін тер төкті. Оның өмір жолында марапаттар – тек қағаз бен металл емес, елдің ықыласы мен адалды еңбектің белгісі еді. 
      Майдан даласындағы батылдығы мен ержүректігі үшін Тұрсынғали бірнеше орден-медальдарға ие болды. Олардың әрқайсысының артында оқ пен оттың арасындағы тәуекел, адамдық пен рухтың күші жатқан болатын. 
      Есімі мен еңбегі, ерлігі «Елі – ерлерін ұмытпайды» кітабына енген соғыс және еңбек ардагерінің соғыс даласында көрсеткен ерліктері мен бейбіт күнде қол жеткізген жетістігінің бағасы болған марапаттарына көз жүгіртсек: 
      •    «Германияны» және «Жапонияны» азат еткені үшін медальдары; 
      •    1966 жылы «За освоение целинных земель» медалі;
      •    1970 жылы «За доблестный труд в ознаменование 100-летия со дня рождения Владимир Ильича Ленина» мерекелік медалі; 
      •    1974 жылы «Победитель социалистического соревнования 1973 года» белгісі; 
      •    1978 жылы ІІІ дәрежелі «Трудовой славы» ордені; 
      •    1981 жылы «Ветеран труда» медалі; 
      •    1985 жылы ІІ дәрежелі «Отан соғысы» ордені; 
      •    «1941–1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл» мерекелік медалі; 
      •    1989 жылы «70 лет Вооруженных сил СССР» мерекелік медалі; 
      •    1990 жылы «Ұлы Жеңістің 45 жылдығы» қарсаңында Қазақстан Компартиясы Абай аудандық комитетінің хатшысы Х. Матаев пен Халық депутаттары аудандық кеңесінің атқару комитетінің төрағасының Құттықтау хаты;
      •    Алпыс жасқа толу мерейтойы қарсаңында партия қайда жіберсе де коммунистке тән өнегелілік көрсетіп, адал да шыншыл, талап қойғыш принципшілдігі, іскер ұйымдастырушылық қабілеті мен ұзақ жылдар бойы партия, кеңес орындарында түрлі шаруашылық салаларында еңбек ете жүріп, аудан экономикасы мен мәдениетінің өркендеуіне өзінің үлесін қосқаны үшін Қазақстан компартиясы Абай аудандық комитеті мен халық депутаттарының аудандық кеңес атқару комитетінің Құттықтау хаты; 
      •    1995 жылы «1941–1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы Жеңісінің 50 жылдығы» мерекелік медалі; 
      •    Кеңес Одағының Маршалы «Г. К. Жуков» медалімен марапатталды. 
      Соғыстан оралған сарбаз, еңбегімен елге сыйлы азамат Тұрсынғали Мұқановтың өміріндегі ең үлкен бақыты – отбасылық береке еді. Ол өзінің ғұмыр серігі, өмірдің барлық қиындығын бірге көтерген адал жары Ханшамен жарты ғасырдан астам – тұп-тура 55 жыл ғұмыр кешті. Бұл – бір дәуірдің тарихындай, сабыр мен сүйіспеншілікке толы өмір жолы. 
      Ханша – тағдырдың ащы бұралаңдарына мойымай, тылдағы тынымсыз еңбегімен Ұлы Жеңісті жақындатуға үлес қосқан, қаһарлы соғыс жылдарының куәгері. Ол – өмірінің соңына дейін коммунист ретінде адал қызмет етіп, зейнеткерлікке шыққанша еңбектің алғы шебінен табылған абзал жан.
      Жолдасы Тұрсынғалимен сұрапыл соғыс басталар тұста отау құрып, көп ұзамай оның майданға аттануы Ханшаның өміріне үлкен сынақ әкелді. Ол күйеуінің жолын тосып, қайын енесі мен қайынсіңілісіне сүйеніш болып, үйдің де ауыр шаруасын арқалап, сонымен бірге тыл еңбегіне де белсене араласты. Жастық жігерін, күш-қайратын Отан үшін сарп еткен оның маңдай тері жерде қалмады.
      Ерен еңбегі мен мінсіз қызметі үшін көптеген марапаттарға ие болды. Сегіз баланы тәрбиелеп өсіргені үшін омырауына «Күміс алқаны» тақты. Еңбегінің өмірлік мәнін айшықтап, «Еңбек ардагері» медалімен және Ұлы Жеңістің 50 жылдығына орай мерекелік медальдармен марапатталды.
      Ханша – қазақтың қайсар әйелдерінің жарқын бейнесі, отбасының жылуын сақтап, елге еңбек еткен ерлігі ерекше, өнегелі ана. Оның өмір жолы – келер ұрпаққа үлгі, өшпес тағылым.
      Тұрсынғали мен Ханшаның отауынан 8 перзент өрбіді – 4 ұл мен 4 қыз. Олардың әрқайсысы өмірде өз орнын тауып, ата-ана сенімін ақтаған, жоғары білім алып, сан түрлі мамандық иесі атанған азаматтар. Бірі – ұстаз, бірі – дәрігер, бірі – инженер, енді бірі – ауыл шаруашылығы мен басқару саласында еңбек етіп, ата-анасының өмірлік ұстанымын жалғастырды. 
      Бұл әулет – еңбектің, парасаттың және татулықтың символы. Әр перзент өз отбасында сол тәрбиенің ізін сақтап, ата-ананың даналығын үлгі етті. Немере мен шөберелердің шат күлкісі Тұрсынғали мен Ханшаның өмірін нұрға бөлеп, қарттық шақтарын қуанышқа толтырды. 
      Соғыстың 80 жылдығына орай ұлы Жеңіске тағзым етудің және ерлікке құрмет көрсетудің жарқын көрінісі ретінде Тұрсынғали атамыздың ұрпақтары Семей қаласындағы көшеге батыр атаның суреті бейнеленген үлкен билборд орнатты. Билбордта: «ҰЛЫ ЖЕҢІС: ЕРЛІККЕ ТАҒЗЫМ, ҰРПАҚҚА ҮЛГІ» деген ұранды сөздер және соғыс ардагері, «МҰҚАНОВ ТҰРСЫНҒАЛИ (09.09.1919 - 13.11.2001)» атаның марапаттары кеудесіне толы суреті салтанатты түрде тұр.
      Бұл – тарихты ұмытпаудың, ата-баба аманатына адал болудың және ұрпақтар сабақтастығының символы.
      Тұрсынғали Мұқанов ақсақал өмірінің соңғы жылдарында ауылдың ақылгөй қариясына айналды. Оның әрбір сөзі – өмір сабағы, әрбір ісі – өнеге еді. Ел ішінде ол «ұлағатты әке, адал жар, сыйлы қария» деген атқа ие болды. 
      Майданда ерлік, еңбекте өрлік көрсеткен, отбасы мен елге адал қызмет еткен ұлт тұлғасы, өмірі – ел жадында мәңгілік із қалдырған қарапайым қазақтың ұлылығының бейнесін көрсеткен Тұрсынғали Мұқановтың жаны пейіште, иманы жолдас болғай деп дұға ете отырып, шағын мақаламызды тәмамдаймыз!